pamięć wody
projekt szlaku turystyki angażującej wzdłuż Kanału Mazurskiego
magisterski projekt dyplomowy
rok
2020
lokalizacja
Kanał Mazurski
promotor
dr hab inż. arch. Elżbieta Raszeja
W 1800 roku Robert Owen tworzy zależne od energii wodnej założenie New Lanark. Tym samym rozpoczyna się nowa era przemysłowa, ale także „era kanałów”. Transport odbywa się głównie drogą wodną i następuje rozwój istniejącej sieci i towarzyszącej jej infrastruktury hydrotechnicznej. Ten intensywny rozkwit trwa około pół wieku, zanim na znaczeniu nie zyskuje kolej.
Dopiero w 1911 roku w Prusach Wschodnich rozpoczyna się budowa Kanału Mazurskiego – projektu, który ze względu na trudne uwarunkowania przyrodnicze i geopolityczne przeleżał w szufladzie ostatnich 50 lat. Udaje się zrealizować jedynie niewielką jego część. Po II wojnie światowej zostaje przecięty przez nową polsko-rosyjską granicę i rozmywa się w świadomości przybyłych na Mazury repatriantów.
Dzisiaj, przemierzając szlak Kanału Mazurskiego, można natknąć się na ogromne, pozostawione w lasach pogranicza obiekty infrastruktury hydrotechnicznej – nieukończone, dziwne i po prostu obce. “Obce” to słowo, które opisuje większość świata zastanego przez migrantów na tzw. Ziemie Odzyskane. W efekcie wielu z nich nie buduje w nim nowej tożsamości kulturowej, a jej brak przekazuje kolejnym pokoleniom. Dzisiejsza tożsamość opiera się na budowaniu związków z tym terenem na nowo – poprzez jego eksplorację.
Projekt Szlaku Turystyki Angażującej obejmuje właśnie odkrywanie. Poza samym projektem praca dyplomowa skupia się na przedstawieniu procesu projektowego i badawczego, który sam w sobie jest wartością. Zaprojektowane subtelne i niedopowiedziane formy i obiekty pozwalają na samodzielne odkrywanie wielowarstwowej historii Kanału w przeciwieństwie do „skończonej” architektury, która odwracałaby od niego uwagę. Szlak jest więc jedynie narracją, a zaangażowanie zwiedzających jest zależne od wysiłku fizycznego i psychicznego – im bliżej granicy, tym ciek jest trudniej dostępny.
Dla uczytelnienia relacji krajobrazowych i narracji szlaku turystyki angażującej zaprojektowano scenariusz spełniany przez elementy architektoniczne. Obiekty wertykalne symbolizują początek i koniec biegu Kanału, lub jego kontynuację w miejscach, w których nie jest widoczny (np. gdy prowadzi przez jezioro). Obiekty horyzontalne usytuowane w poprzek Kanału wskazują przerwanie biegu Kanału lub jego brak. Forma zaprojektowanych obiektów wynika z architektury infrastruktury Kanału Mazurskiego – jest dziwna, czasami przeskalowana i „nieukończona”, jednak zamyka się w tradycyjnych dla regionu detalach i materiałach.
Odczytywanie tworzonej przez te elementy narracji przyczynia się do tworzenia więzi z regionem.
To ważne, aby postrzegać historię Kanału Mazurskiego nie jako historię narodu niemieckiego, a historię regionu samą w sobie. Krajobraz i to co widzimy jest palimpsestem i tylko traktowanie naszych działań jako kolejnej jego warstwy przyczynia się do wrażliwych rozwiązań w zakresie zachowywania dziedzictwa regionu.
Pierwotnym pomysłem na losy Kanału Mazurskiego była rzeczywiście jego rekultywacja, jednak podczas eksploracji jego główny mankament, czyli wysoki stopień sukcesji naturalnej, okazał się być jego największym potencjałem. W tych dziwnych, ukrytych w lesie ruinach każdy może odnaleźć coś innego i tylko tego tak naprawdę Kanał Mazurski potrzebuje – zainteresowania. Jakiekolwiek plany nie zostałyby podjęte w zakresie jego rekultywacji, zaprojektowane struktury Szlaku Turystyki Angażującej mogą zostać usunięte. A jeśli nie zniszczy ich buldożer, zrobią to flora i fauna.
